“Νηστεία των Χριστουγέννων, η 2η μεγαλύτερη νηστεία της Ορθοδοξίας – Τι τρώμε και πώς νηστεύουμε”

*Γράφει ο Κώστας Μαστροκώστας

Νηστεία των Χριστουγέννων, η 2η μεγαλύτερη νηστεία της Ορθοδοξίας – Τι τρώμε και πώς νηστεύουμε.

Τα Χριστούγεννα είναι μια πιο χαρούμενη, πιο κοσμική γιορτή, σε σχέση με την Ανάσταση. Η περίοδος του Δωδεκαημέρου είναι κατ’ εξοχήν περίοδος άκρατου καταναλωτισμού και πολυφαγίας, ( 2 με 3 κιλά έκαστος παραπάνω στην καμπούρα του) αυτό όμως δεν σημαίνει ωστόσο ότι την περίοδο μέχρι τη μεγάλη αυτή ημέρα της Χριστιανοσύνης δεν πρέπει να προηγείται νηστεία για τον καθαρισμό σώματος και πνεύματος. Μάλιστα, η Νηστεία των Χριστουγέννων, είναι η δεύτερη μεγαλύτερη περίοδος νηστείας μετά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή και είναι γνωστή στη γλώσσα της Ορθοδοξίας και ως «Σαρανταήμερο» ή και «Μικρή Σαρακοστή» σε αντίθεση με την «Μεγάλη» που προηγείται του Πάσχα.

Η νηστεία των Χριστουγέννων αρχίζει την 15η Νοεμβρίου και λήγει την 24η Δεκεμβρίου ενώ δεν έχει την αυστηρότητα της Μεγάλης Σαρακοστής. Όπως η γιορτή έτσι και η νηστεία, ως προετοιμασία για την υποδοχή των γενεθλίων του Κυρίου, εμφανίστηκε αρχικά στη Δύση, όπου η νηστεία αυτή ονομαζόταν Τεσσαρακοστή “του Αγίου Μαρτίνου” επειδή άρχιζε από τη γιορτή αυτού του άγιου της Δυτικής Εκκλησίας. Το ίδιο έγινε και στην Ορθόδοξη Εκκλησία, όπου πολλοί τη νηστεία των Χριστουγέννων ονομάζουν “του Αγίου Φιλίππου” επειδή προφανώς αρχίζει την επομένη της μνήμης του μεγάλου αυτού Αποστόλου.

Οι πρώτες ιστορικές μαρτυρίες, που διαθέτουμε για τη νηστεία προ των Χριστουγέννων, ανάγονται για τη Δύση στον 5ο και για την Ανατολή στον 6ο αιώνα μ.Χ. Η νηστεία στην αρχή, όπως φαίνεται, ήταν μικρής διάρκειας. Πιθανότατα ξεκίνησε σαν επταήμερη, όμως υπό την επίδραση της νηστείας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής έγινε και αυτή 40 ήμερες, χωρίς να γίνει τόσο αυστηρή όσο αυτή του Πάσχα, όπως αναφέραμε. Μέχρι τα μέσα του τέταρτου αιώνα, η Ανατολική Εκκλησία γιόρταζε μαζί και τη γέννηση και τη βάπτιση του Χριστού, τα Επιφάνεια, την ίδια ήμερα, στις 6 Ιανουαρίου. Τα Χριστούγεννα ως ξεχωριστή γιορτή, εορταζομένη στις 25 Δεκεμβρίου έφτασε στην Ανατολή από τη Δύση γύρω στα τέλη του ίδιου αιώνα. Ο λόγος που ξεχώρισε η Βάπτιση από την Γέννηση ήταν ότι στις 25 του Δεκέμβρη εορταζόταν από τους ειδωλολάτρες η μεγάλη γιορτή που ήταν αφιερωμένη στον θεό Ήλιο. Πολλοί χριστιανοί συμμετείχαν στην ειδωλολατρική γιορτή επειδή προσφερόταν άφθονο φαγητό από τα ειδωλόθυτα τα σφάγια δηλαδή που θυσιάζονταν. Έτσι η Εκκλησία για να αποτραβήξει τους χριστιανούς από την ειδωλολατρική γιορτή θέσπισε την ίδια μέρα την γιορτή της γέννησης του Χριστού. Έτσι προέκυψαν τα Χριστούγεννα σαν ξεχωριστή γιορτή! Με τη διαίρεση της άλλοτε ενιαίας γιορτής και την καθιέρωση τριών ξεχωριστών, της Γέννησης την 25η Δεκεμβρίου, της Περιτομής την 1η και της Βάπτισης την 6η Ιανουαρίου, διαμορφώθηκε και το λεγόμενο Δωδεκαήμερο, δηλαδή το γιορτινό χρονικό διάστημα από τις 25 Δεκεμβρίου ως τις 6 Ιανουαρίου. Έτσι διασώθηκε κατά κάποιο τρόπο η αρχαία ενότητα των δύο μεγάλων γιορτών, αυτή της Γέννησης και της Βάπτισης.

Από τούς ανατολικούς συγγραφείς στη νηστεία των Χριστουγέννων αναφέρονται αρκετοί Πατέρες όπως ό Αναστάσιος Συναΐτης, ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης καθώς επίσης και ο πατριάρχης Αντιοχείας, Θεόδωρος Βάλσαμων. Ο τελευταίος, γράφει περί τον 12 αιώνα και μας πληροφορεί για τα όσα ίσχυαν στην εποχή του, σαφώς την ονομάζει «επταήμερον».

Σε όλη διάρκεια του σαρανταημέρου δεν τρώμε κρέας, γαλακτερά και αυγά. Αντίθετα, επιτρέπεται να καταλύουμε ψάρι όλες τις ήμερες πλην, φυσικά, της Τετάρτης και της Παρασκευής από την αρχή μέχρι και την 17η Δεκεμβρίου. Ψάρι καταλύουμε επίσης και κατά την εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου, οποιαδήποτε ημέρα κι αν πέσει. Από την 18η μέχρι και την 24η Δεκεμβρίου, παραμονή της εορτής, επιτρέπεται η κατάλυση κρασιού και ελαίου μόνο εκτός, βέβαια, των ημερών Τετάρτης και Παρασκευής που θα παρεμβληθούν και κατά τις οποίες τηρούμε ανέλαιη νηστεία. Επίσης με ξηροφαγία θα πρέπει να νηστεύουμε την πρώτη ήμερα της νηστείας, 15η Νοεμβρίου, καθώς και την παραμονή της εορτής, έκτος βέβαια κι αν πέσουν Σάββατο η Κυριακή.

Εδώ βέβαια να προσθέσουμε ότι η νηστεία δεν είναι μια απλή αποχή από κάποια μορφή διατροφής αλλά μια ευρύτερη προσπάθεια πνευματικής προετοιμασίας για να συμμετάσχει ο πιστός στο σημαντικό θρησκευτικό γεγονός, εν προκειμένω στην γέννηση του Χριστού. Άρα η νηστεία προϋποθέτει εγκράτεια και αποχή από όλα όσα συντελούν σε πνευματική κατάπτωση. Δεν είναι τυχαίο ότι νηστεία με βάση τους κανόνες της εκκλησίας ορίζεται « η αποχή από τις ηδονές του βίου». Άρα εγκράτεια και άσκηση σε όλα τα επίπεδα και όχι μόνο στο φαγητό…

Το Σαρανταήμερο είναι επίσης μια μελαγχολική εποχή πένθους όπου οι Χριστιανοί αναθυμούνται τους νεκρούς τους και γίνονται τα Σαρανταλείτουργα ή Σαραντάρια, για τη μνημόνευση από τους παπάδες των ονομάτων των νεκρών κάθε οικογένειας, η οποία προσφέρει στην εκκλησία λειτουργιά (πρόσφορο), κρασί, λιβάνι και κεριά. Παλαιότερα, τα Σαρανταλείτουργα γίνονταν και στα μικρά αναρίθμητα ξωκλήσια της υπαίθρου, όχι μόνο για τη μνημόνευση των νεκρών αλλά και για να μην ξεχνιούνται οι άγιοι σε αυτά τα απομακρυσμένα και μοναχικά εκκλησάκια που δεν λειτουργιούνται ποτέ παρά μόνο αυτές τις μέρες της μικρής Σαρακοστής.
Πλήθος είναι οι γιορτές στη διάρκεια του Σαρανταήμερου, όλες συνδεδεμένες με διατροφικές συνήθειες και κανόνες. Στα Εισόδια της Παναγίας (Παναγιάς Πολυσπορίτισσας ή Μεσοσπορίτισσας) στις 21 Νοεμβρίου μαγειρεύουν πολυσπόρια (ανάμνηση της αρχαιοελληνικής «πανσπερμίας» προς τιμή της θεάς των δημητριακών Δήμητρας αλλά και των θεών των νεκρών). Όσπρια και δημητριακά συμμαγειρεύονται σε πιάτα αλμυρά ή γλυκά και καταναλώνονται και προσφέρονται με την ευχή για αφθονία καρπών.

Ακολουθεί η γιορτή του αγίου Αντρέα όπου «αντρειώνει» το κρύο αλλά και αντρειεύουν τα σπαρτά, δηλαδή μεγαλώνουν. Από τις 4 μέχρι τις 6 Δεκεμβρίου έρχονται τα Νικολοβάρβαρα, μια τριπλή γιορτή (αγίας Βαρβάρας, αγίου Σάββα και αγίου Νικολάου), με την παρετυμολογική ερμηνεία των ονομάτων τους: το κρύο «της Αγιαβαρβάρας βαρβαρώνει, του Αη Σάββα σαβανώνει, τ’ Αη Νικόλα παραχώνει». Η αγία Βαρβάρα πιστεύεται ότι προστάτευε τα παιδιά από την ευλογιά η οποία, πριν την εποχή των εμβολίων, άφηνε φρικτά σημάδια στα πρόσωπά τους, τα άφηνε «βλογιοκομμένα» και, για χάρη της αγίας, εκείνη την ημέρα μαγειρεύουν -ακόμη και σήμερα- τη βαρβάρα ή ασουρέ, ένα νόστιμο κολυβοζούμι με καρύδια, ρόδια, σουσάμι και αμύγδαλα. Φτιάχνουν όμως και μελόπιτα, μια απλή αλευρόπιτα που όταν βγει από τον φούρνο την περιχύνουν με μέλι με το οποίο κάνουν κι ένα σταυρό πάνω από την εξώπορτα του σπιτιού. Ανάλογα σημαντική είναι και η γιορτή του αγίου Σπυρίδωνα στις 12 Δεκεμβρίου που, παρετυμολογικά πάντα, θεωρείται ότι προστατεύει από τα σπυριά και την πανώλη αλλά παράλληλα είναι και προστάτης της σποράς.
Λίγο πριν τα Χριστούγεννα, στις 18 Δεκεμβρίου, γιορτάζει ο μικρός αλλά σημαντικός για τους γεωργούς, άγιος Μόδεστος, προστάτης των καματερών και «άγιος των βοδιών», ζώα τόσο ζωτικής σημασίας άλλοτε για τις γεωργικές εργασίες και την επιβίωση της αγροτικής οικογένειας. Εκείνη την ημέρα μάλιστα τα τάιζαν με κόλλυβα και τους έδιναν να πιούν αγιασμό τον οποίο ράντιζαν και στα χωράφια για προστασία από ασθένειες, ακρίδες, κακοκαιρία και κάθε άλλο κακό.

Κλείνοντας αυτήν την μικρή αναφορά, να πούμε ότι τα φαγητά της νηστείας είναι ένα ξεγέλασμα απέναντι στη θρησκευτική αυστηρότητα, διανθισμένα με έναν απίθανο πλούτο προϊόντων που δίνουν τρομερή ποικιλία και γεύση στο νηστίσιμο φαγητό. Εκτός αυτού η επιτρεπόμενη πρωτεΐνη μέσω της κατανάλωσης ψαριών παίρνει υπόψη τις διατροφικές ανάγκες του οργανισμού εν μέσω ψύχους που είναι διαφορετικές από τις ανάγκες της Άνοιξης κατά την Μεγάλη Σαρακοστή. Στόχος δεν είναι η εξάντληση και ιδιαίτερα των ξωμάχων που αυτήν την εποχή ασχολούνταν κατά κόρον με την επίπονη εργασία της σποράς αλλά όπως είπαμε εισαγωγικά ο καθαρισμός ψυχής και σώματος.

Τούτη η νηστεία του Σαρανταήμερου συμπίπτει με μια ωραία ποικιλία εποχικών υλικών: Μανιτάρια, όσπρια, φρούτα, ξηροί καρποί, λαχανικά και δημητριακά γίνονται πίτες, ζυμαρικά, σούπες, γιαχνιστά, λαδερά, προσφάγια και σιροπιαστά και ζουμερά γλυκά τρομερής φαντασίας και έμπνευσης, σαν απάντηση στη στέρηση: χορτόπιτες και χορτοτηγανίτες, ζουμερά πολυσπόρια, «πιλάφια» από δημητριακά και ξερά φρούτα, φάβες και οσπριοπουρέδες, κολοκυθόπιτες, χειμωνιάτικες μαγειρειές με λαχανικά και φρούτα μαζί, στιφάδα με ξερά φρούτα, τηγανητά με πυκνές αλευρόσαλτσες, φασουλόρυζα και φακόρυζα, μεζέδες με ξερά σύκα διατηρημένα στο τσίπουρο, τηγανιές με μανιτάρια! Όλα τούτα δεν είναι παρά μια πανέξυπνη απάντηση στις απαγορεύσεις της νηστείας και ένα κλείσιμο του ματιού στις λιγοστές απολαύσεις της άλλοτε σκληρής αγροτικής ζωής.

‘Όπως και να’ χει όμως Παίδες, νηστεύοντες και μη νηστεύοντες, Καλή Σαρακοστή με υγεία!!!”