Πώς ο «Πύργος του Αίματος» έγινε ο Λευκός Πύργος της Θεσσαλονίκης

Γράφει ο Κωνσταντίνος Τσιρώνης

Πώς ο «Πύργος του Αίματος» έγινε ο Λευκός Πύργος της Θεσσαλονίκης

Η μεταμόρφωση ενός σκοτεινού μνημείου σε σύμβολο της πόλης

Ο Λευκός Πύργος είναι σήμερα το πιο αναγνωρίσιμο μνημείο της Θεσσαλονίκης. Η εικόνα του δεσπόζει στην παραλία, φωτογραφίζεται αδιάκοπα και λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για κατοίκους και επισκέπτες. Ωστόσο, η ονομασία του δεν ήταν πάντα «λευκή». Για αιώνες, ο πύργος συνδεόταν με βία, αίμα και φόβο — μια ιστορία που η πόλη χρειάστηκε χρόνο για να μεταμορφώσει.

Από τον Πύργο των Γενιτσάρων στον «Κανλί Κουλέ»

Ο πύργος χτίστηκε τον 15ο αιώνα, πιθανότατα γύρω στο 1467, στη θέση παλαιότερης βυζαντινής οχύρωσης

Αποτελεί ένα από τα πρώιμα δείγματα οθωμανικής οχυρωματικής αρχιτεκτονικής που λάμβανε υπόψη της τη χρήση πυροβολικού — μια καινοτομία για την εποχή.

Αρχικά χρησιμοποιήθηκε ως μέρος της οχύρωσης της πόλης, όμως σύντομα μετατράπηκε σε κατάλυμα Γενιτσάρων και φυλακή μελλοθανάτων. Μετά τη διάλυση του τάγματος των Γενιτσάρων το 1826, ο πύργος απέκτησε το όνομα«Κανλί Κουλέ», δηλαδή «Πύργος του Αίματος», λόγω των εκτελέσεων και των βασανιστηρίων που λάμβαναν χώρα στο εσωτερικό του

Η «λευκή» μεταμόρφωση του 19ου αιώνα

Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία επιχείρησε να εξωραΐσει τη δημόσια εικόνα της. Στο πλαίσιο αυτό, ο πύργος ασβεστώθηκε και μετονομάστηκε σε «Λευκό Πύργο». Η αλλαγή αυτή φαίνεται να έγινε μεταξύ 1883 και 1884, είτε με εντολή του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Β΄ είτε με πρωτοβουλία του βαλή Γκαλίπ

Παράλληλα, γεννήθηκαν και λαϊκές αφηγήσεις: ότι ένας κρατούμενος κέρδισε την ελευθερία του ασβεστώνοντας τον πύργο, ότι η λεύκανση έγινε για να εντυπωσιάσει ξένους επισκέπτες, ή ότι το λευκό χρώμα επιλέχθηκε ως σύμβολο ειρήνης. Ανεξάρτητα από την ιστορική ακρίβεια, οι ιστορίες αυτές ενίσχυσαν τον μυθολογικό χαρακτήρα του μνημείου.

Ο Λευκός Πύργος μετά την απελευθέρωση

Με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912, ο πύργος πέρασε στο ελληνικό κράτος. Η νέα ονομασία είχε ήδη καθιερωθεί και το μνημείο άρχισε να αποκτά διαφορετικό ρόλο.

Στις δεκαετίες που ακολούθησαν χρησιμοποιήθηκε ως σταθμός ασυρμάτου, κέντρο διαβιβάσεων, χώρος φύλαξης αρχαιοτήτων, εργαστήριο μετεωρολογίας και έδρα προσκοπικών ομάδων.

Από μνημείο τρόμου σε σύμβολο της πόλης

Στα τέλη του 20ού αιώνα, ο Λευκός Πύργος αναστηλώθηκε και μετατράπηκε σε εκθεσιακό χώρο. Σήμερα φιλοξενεί μόνιμη έκθεση για την ιστορία της Θεσσαλονίκης και αποτελεί ένα από τα πιο φωτογραφημένα σημεία της Ελλάδας.

Η μεταμόρφωσή του είναι εντυπωσιακή: Ένα μνημείο που κάποτε προκαλούσε φόβο, έγινε σύμβολο ταυτότητας, υπερηφάνειας και συνέχειας.

Κι όμως, η ονομασία του θυμίζει ότι τα μνημεία δεν είναι στατικά. Αλλάζουν, επανανοηματοδοτούνται και αντανακλούν τις αντιφάσεις της εποχής τους. Ο Λευκός Πύργος «λευκάνθηκε» για να απομακρυνθεί από το παρελθόν του — αλλά το παρελθόν αυτό παραμένει ζωντανό στη συλλογική μνήμη της Θεσσαλονίκης.